ژان شلومبرژه؛ طراحی که طبیعت را با طلا و مینا جان داد
در این مقاله
خلاصه در یک نگاه
- ژان شلومبرژه (۱۹۰۷–۱۹۸۷) طراح فرانسوی بود که بدون آموزش رسمی، با الهام از صدف، گیاه و پرنده، جواهراتی «زنده» و نامتقارن ساخت.
- کارش را با ساختن دکمه برای خانه‌ی مد اِلسا اسکیاپارلی شروع کرد و در سال ۱۹۵۶ به دعوت والتر هووینگ طراح و معاون تیفانی اند کو شد.
- معروف‌ترین طرحش گلسینهی «پرنده روی صخره» است؛ دستبندهای مینای «پایونه» و انگشتر «شانزده نگین» هم از امضاهای او هستند.
- درس اصلی برای خریدار امروز: در جواهرات طبیعت‌گرا، کیفیت پرداخت، استحکام نگین‌گذاری و جدا شدن وزن مینا و نگین از وزن طلا را بررسی کنید.
بعضی جواهرسازها با الماس‌های بزرگ شناخته می‌شوند و بعضی با یک شکل هندسی تکراری. ژان شلومبرژه (Jean Schlumberger) در هیچ‌کدام از این دو دسته نمی‌گنجد. او طلا را طوری خم می‌کرد که شبیه ساقه‌ی گیاه، طناب کشتی یا بال پرنده به نظر برسد و رنگ را با لایههای شفاف مینا روی طلا می‌نشاند. نتیجه، جواهراتی بود که انگار در حال رشد هستند؛ نه قطعه‌هایی خشک و قرینه. در این مقاله داستان زندگی این طراح فرانسوی، ویژگی‌های سبک او و نکته‌هایی را که از کارش برای خرید یک جواهر طلای خوش‌ساخت میشود آموخت، مرور می‌کنیم.
از کارخانه‌ی نساجی تا کارگاه جواهر
ژان میشل شلومبرژه در ۲۴ ژوئن ۱۹۰۷ در شهر مولوز، در منطقه‌ی آلزاس فرانسه، به دنیا آمد. خانواده‌اش در صنعت نساجی ثروتمند و سرشناس بودند و انتظار داشتند او هم راه تجارت خانوادگی را ادامه دهد. اما شلومبرژه جوان به طراحی علاقه داشت و هیچ‌وقت آموزش رسمی هنر یا جواهرسازی ندید. بسیاری از منتقدان بعدها گفتند که همین پیشینه‌ی پارچه و نخ در کارش دیده میشود: طلا در طرح‌های او اغلب شکل طناب، منگوله، روبان و گره به خود میگیرد.
نقطه‌ی شروع حرفه‌ای او در پاریس دهه‌ی ۱۹۳۰ بود. شلومبرژه ابتدا برای خانه‌ی مد اِلسا اسکیاپارلی دکمه طراحی کرد؛ دکمه‌هایی خلاقانه که توجه این طراح جسور مد را جلب کرد و باعث شد سفارش ساخت جواهرات بدلی (Costume Jewelry) را هم به او بسپارد. این تجربه برای شلومبرژه مثل یک آزمایشگاه بود: می‌توانست بدون محدودیت مواد گران، با فرم و طنز و رنگ بازی کند.
جنگ جهانی دوم این مسیر را قطع کرد. شلومبرژه به‌عنوان افسر در ارتش فرانسه خدمت کرد، از نبرد دانکرک جان سالم به در برد و بعدها همراه نیروهای فرانسه‌ی آزاد در انگلستان، سوریه و لبنان حضور داشت. پس از جنگ به نیویورک رفت و در سال ۱۹۴۶ با شریک تجاری‌اش، نیکولا بونگار، سالن جواهرسازی خودش را باز کرد.
سال‌های تیفانی؛ آزادی خلاقانه در یک برند بزرگ
در سال ۱۹۵۶ والتر هووینگ، رئیس وقت تیفانی اند کو، از شلومبرژه دعوت کرد تا برای این شرکت طراحی کند. این همکاری از یک نظر کم‌سابقه بود: شلومبرژه کارگاه مستقل خودش را در تیفانی داشت، نامش روی آثارش می‌آمد و به سمت معاونت شرکت هم رسید. او تا اواخر دهه‌ی ۱۹۷۰ که بازنشسته شد، در همین جایگاه کار کرد.
دو سال بعد از پیوستن به تیفانی، در ۱۹۵۸، شلومبرژه نخستین طراح جواهری شد که جایزه‌ی «کوتی» (Coty Award) را دریافت کرد؛ جایزه‌ای که پیش از آن عمدتاً به طراحان لباس داده می‌شد. در ۱۹۷۷ هم دولت فرانسه نشان شوالیه‌ی «نشان ملی لیاقت» را به او اهدا کرد. مشتریان او از چهره‌های شناخته‌شده‌ی هنر و جامعه‌ی آمریکا بودند؛ از الیزابت تیلور و آدری هپبورن تا گرتا گاربو و ریچل «بانی» ملون.
پرنده روی صخره و الماس زرد تیفانی
شناخته‌شده‌ترین طرح شلومبرژه گلسینهی «پرنده روی صخره» (Bird on a Rock) است: پرنده‌ای کوچک و سرزنده که روی یک سنگ قیمتی بزرگ نشسته است. این طرح را می‌شد با سنگ‌های مختلف ساخت، اما مشهورترین نسخه‌اش با الماس زرد تیفانی، به وزن ۱۲۸٫۵۴ قیراط، شناخته میشود. شلومبرژه برای این الماس چند قاب طراحی کرد؛ از جمله گردنبند «روزت روبانی» در سال ۱۹۶۱. الماس برای نمایشگاه مروری آثار او در سال ۱۹۹۵ روی گلسینهی پرنده روی صخره نشانده شد. جذابیت این طرح در تضاد آن است: سنگی سنگین و رسمی، در کنار پرنده‌ای که انگار هر لحظه ممکن است پرواز کند.
امضای سبک شلومبرژه: طبیعت، نامتقارنی و رنگ
شلومبرژه می‌خواست آثارش طوری به نظر برسند که گویی در حال رشد هستند؛ نامنظم و ارگانیک، مثل خود طبیعت. به همین دلیل در کارهایش کمتر با قرینگی کامل روبه‌رو می‌شویم. صدف‌های اعماق دریا، گیاهان استوایی، پرندگان خیالی و موجوداتی ترکیبی (مثلاً ستاره‌ی دریایی‌ای که به ستاره‌ی آسمان تبدیل میشود) بارها در طرح‌هایش تکرار شده‌اند. او طرح‌هایش را با قلم و جوهر هندی روی کاغذ پوستی می‌کشید و نقاشی‌هایش خود حالتی حجمی و مجسمه‌وار داشتند.
مینای پایونه؛ رنگ عمیق روی طلای ۱۸ عیار
یکی از شاخص‌ترین تکنیک‌هایی که نام شلومبرژه با آن گره خورده، مینای «پایونه» (Paillonné) است؛ روشی از قرن نوزدهم که در آن ورقههای بسیار نازک فلز زیر لایههای مینای شفاف رنگی قرار میگیرد و مینا چند بار در کوره پخته میشود. نور از مینا عبور می‌کند، به ورقه‌ی فلزی می‌خورد و برمی‌گردد؛ به همین دلیل رنگ حالتی عمیق و درخشان پیدا می‌کند. دستبندهای النگویی مینای شلومبرژه، بهویژه مدل «کروازیون» (Croisillon) با نقش ضربدری طلا روی زمینه‌ی مینا، از معروف‌ترین نمونه‌های این تکنیک هستند.
از دیگر طرح‌های ماندگار او می‌توان به انگشتر «شانزده نگین» (Sixteen Stone) اشاره کرد که ردیفی از نگین‌های کوچک را با بندهای طلایی شبیه گره یا ضربدر کنار هم نگه می‌دارد، و نیز گل‌سینه‌هایی به شکل دلفین و پرنده‌ی بهشتی.
| سال | رویداد |
|---|---|
| ۱۹۰۷ | تولد در مولوز، آلزاس، در خانواده‌ای نساج |
| دهه‌ی ۱۹۳۰ | طراحی دکمه و جواهرات بدلی برای اِلسا اسکیاپارلی در پاریس |
| ۱۹۴۶ | گشایش سالن جواهرسازی در نیویورک با نیکولا بونگار |
| ۱۹۵۶ | پیوستن به تیفانی اند کو به‌عنوان طراح و معاون |
| ۱۹۵۸ | نخستین طراح جواهری که جایزه‌ی کوتی را گرفت |
| ۱۹۷۷ | دریافت نشان شوالیه‌ی نشان ملی لیاقت فرانسه |
| ۱۹۸۷ | درگذشت در پاریس در ۸۰ سالگی |
| ۱۹۹۵ | نمایشگاه مروری آثار در موزه‌ی هنرهای تزئینی پاریس |
میراث شلومبرژه در موزه‌ها
شلومبرژه در ۲۹ اوت ۱۹۸۷ در پاریس درگذشت و در جزیره‌ی سن میکله در ونیز به خاک سپرده شد. هشت سال بعد، موزه‌ی هنرهای تزئینی پاریس نمایشگاهی مروری از آثار او برگزار کرد؛ افتخاری که پیش از آن تنها دو بار نصیب یک طراح جواهر شده بود. در همان سال بیش از سه هزار طرح دستی او به این موزه رسید. بزرگ‌ترین مجموعه‌ی آثار شلومبرژه در جهان نیز در موزه‌ی هنرهای زیبای ویرجینیا نگهداری میشود؛ مجموعه‌ای که پل و ریچل ملون، از مشتریان و دوستان قدیمی او، به این موزه اهدا کردند.
اهمیت شلومبرژه فقط در زیبایی آثارش نیست. او نشان داد که یک طراح می‌تواند درون یک برند بزرگ هویت مستقل خودش را حفظ کند و جواهر را از «نمایش ثروت» به «اثر هنری شخصی» نزدیک‌تر کند. بسیاری از جواهرات طبیعت‌گرای امروز، از برگ و شاخه‌ی طلا گرفته تا آویزهای پرنده و صدف، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم وام‌دار همین نگاه هستند.
درس‌هایی برای خرید جواهر طلای طبیعت‌گرا
طرح‌های الهام‌گرفته از طبیعت، مثل برگ، گل، پرنده یا صدف، معمولاً جزئیات ظریف‌تری از یک پلاک یا حلقه‌ی ساده دارند. همین ظرافت باعث میشود کیفیت ساخت در آن‌ها اهمیت بیشتری پیدا کند. هنگام خرید به این نکته‌ها توجه کنید:
- پرداخت پشت کار: پشت قطعه را هم نگاه کنید؛ سطح باید صاف و بدون لبه‌ی تیز یا ردّ لحیم زمخت باشد.
- استحکام بخش‌های نازک: شاخه‌ها، بال‌ها و برگ‌های خیلی باریک در استفادهی روزمره ممکن است خم شوند؛ برای استفادهی هرروزه طرح‌های کمی ضخیم‌تر عملی‌ترند.
- نگین‌گذاری: نگین‌ها نباید لق باشند؛ قطعه را کنار گوش آرام تکان دهید و ببینید صدایی نمی‌دهد.
- وزن مینا و نگین: در قطعه‌های مینادار یا نگین‌دار بپرسید که وزن مینا و نگین در فاکتور چطور حساب شده و آیا از وزن طلا جدا شده است.
نکته
مینا شیشه‌ای است که روی فلز ذوب شده؛ در برابر ضربه، افتادن و مواد شیمیایی قوی آسیب‌پذیر است. جواهر مینادار را جدا از قطعه‌های دیگر نگه دارید و فقط با پارچه‌ی نرم و آب ولرم تمیز کنید.
اگر به جواهری با حال‌وهوای ظریف و شخصی علاقه دارید، می‌توانید پلاک‌های طلای سوان گلد را هم ببینید و با همین معیارها انتخاب کنید.
سؤالات متداول
ژان شلومبرژه چه نسبتی با تیفانی اند کو داشت؟
او از سال ۱۹۵۶ به دعوت والتر هووینگ برای تیفانی طراحی کرد، کارگاه مستقل خودش را در این شرکت داشت و به سمت معاونت رسید. طرح‌هایش هنوز با نام او در مجموعه‌های این برند عرضه می‌شوند.
مشهورترین اثر شلومبرژه کدام است؟
گلسینهی «پرنده روی صخره»؛ بهویژه نسخهای که الماس زرد ۱۲۸٫۵۴ قیراطی تیفانی را در خود جای داده است.
مینای پایونه چیست؟
تکنیکی از قرن نوزدهم که در آن ورقههای نازک فلز زیر لایههای مینای شفاف قرار میگیرد و چند بار پخته میشود تا رنگی عمیق و درخشان به دست آید.
آیا جواهر مینادار برای استفادهی روزمره مناسب است؟
میشود از آن استفاده کرد، اما مینا در برابر ضربه حساس است. بهتر است هنگام کارهای سنگین، ورزش یا تماس با مواد شوینده آن را دربیاورید.
منابع: Wikipedia – Jean Schlumberger، Tiffany & Co. Press – Jean Schlumberger، Lang Antiques – Paillonné Enamel. سوان گلد هیچ وابستگی‌ای به برند تیفانی اند کو یا ژان شلومبرژه ندارد و نام‌های تجاری متعلق به صاحبان آن‌هاست.
